श्रमिक सम्पादकीय

श्रमिक दिवस, जसलाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको रुपमा विश्वभर मनाइन्छ । हरेक वर्ष मे १ तारिखमा श्रमिकहरूले समाजमा पुर्‍याएको योगदानलाई सम्मान गर्दै मनाइन्छ। यो श्रमशक्तिको कडा परिश्रम र समर्पणलाई मान्यता दिने र उनीहरूको अधिकार र हितको वकालत गर्ने दिन हो। बहुसंख्यक जनसङ्ख्या विभिन्न प्रकारका श्रममा संलग्न भएकाले नेपालमा यो दिनको ठूलो महत्त्व छ। तर, श्रमशक्तिले खेलेको महत्वपूर्ण भूमिकाका बाबजुद पनि उनीहरूले थुप्रै चुनौती र सङ्घर्षहरूको सामना गरिरहन्छन्।

हामी विश्वास गर्छौं कि यी संघर्षहरूको मूल कारण दलाल पूँजीवादी प्रणालीमा छ, जसले श्रमिक वर्गको शोषण र दमन गर्दछ। नेपालमा, शासक वर्गले सधैं सर्वहारा वर्गको तुलनामा पुँजीपति वर्गको हितलाई प्राथमिकता दिएको छ, जसले गर्दा बढ्दो सम्पत्तिको खाडल र मजदुर वर्गका लागि आधारभूत आवश्यकताहरूमा पहुँचको कमी भएको छ।

संघर्षहरूको मूल कारण दलाल पूँजीवादी प्रणालीमा छ, जसले श्रमिक वर्गको शोषण र दमन गर्दछ। नेपालमा, शासक वर्गले सधैं सर्वहारा वर्गको तुलनामा पुँजीपति वर्गको हितलाई प्राथमिकता दिएको छ, जसले गर्दा बढ्दो सम्पत्तिको खाडल र मजदुर वर्गका लागि आधारभूत आवश्यकताहरूमा पहुँचको कमी भएको छ।

नेपालमा कामदारहरूले भोग्नुपरेको प्रमुख समस्या भनेको रोजगारीको सुरक्षा र उचित पारिश्रमिकको अभाव हो। धेरै कामदारहरू अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत छन्, जहाँ उनीहरूले सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य बीमा, वा भुक्तान बिदा जस्ता कुनै पनि सुविधाहरूको हकदार छैनन्। यसले उनीहरूलाई उनीहरूका रोजगारदाताहरूद्वारा शोषण र दुर्व्यवहारको चपेटामा पार्छ, जसले उनीहरूलाई प्रायः न्यूनतम पारिश्रमिक तिर्छन् र उनीहरूलाई लामो समयसम्म बिना आराम काम गर्न बाध्य पारिन्छ्न ।

यसबाहेक, नेपालका श्रम कानूनहरू कमजोर र कमजोर रूपमा लागू भएकाले कामदारहरूलाई आफ्नो अधिकारको माग गर्न गाह्रो भएको छ। सरकारले श्रमिकको हितको रक्षा गर्ने नीतिहरू कार्यान्वयन गर्न असफल भएको छ र श्रमिक वर्गको वास्तविक हितको प्रतिनिधित्व नगर्ने राजनीतिक दल वा भ्रष्ट नेताहरूद्वारा श्रमिक संघहरू प्रायः नियन्त्रणमा छन्।

नेपालमा श्रमिकहरूले भोग्नुपरेको अर्को प्रमुख समस्या लिङ्ग, जात, जाति र धर्मको आधारमा हुने भेदभाव हो। महिला र सीमान्तकृत समुदायहरू प्रायः औपचारिक श्रम बजारबाट बहिष्कृत हुन्छन् र कम पारिश्रमिक र असुरक्षित कामहरूमा काम गर्न बाध्य हुन्छन्। उनीहरू कार्यस्थलमा उत्पीडन र हिंसाको शिकार पनि हुन्छन । उनिसग कुनै कानुनी सहारा समेत छैन ।मजदुरको अधिकारको लागि संघर्ष सबै प्रकारका उत्पीडन र शोषण विरुद्धको संघर्षबाट अविभाज्य छ। मजदुर वर्गले अन्य सीमान्तकृत समुदायहरूसँग आफ्नो अधिकारको माग गर्न र यी अन्यायहरूलाई निरन्तरता दिने दलालपुँजीवादी व्यवस्था सग संघर्ष नगरिन हुदैन ।

नेपालमा श्रमिकहरूले भोग्नुपरेको अर्को प्रमुख समस्या लिङ्ग, जात, जाति र धर्मको आधारमा हुने भेदभाव हो। महिला र सीमान्तकृत समुदायहरू प्रायः औपचारिक श्रम बजारबाट बहिष्कृत हुन्छन् र कम पारिश्रमिक र असुरक्षित कामहरूमा काम गर्न बाध्य हुन्छन्। उनीहरू कार्यस्थलमा उत्पीडन र हिंसाको शिकार पनि हुन्छन ।

कतिसम्म भने नेपाली जीवन धान्न भारत, कतार, दुबई, मलेसिया,साउदी अरेबिया जस्ता देशहरूमा कम पारिश्रमिक मै कार्यरत छन् । जहाँ उनीहरूले पूर्वाधार निर्माण गर्न, आतिथ्य उद्योगमा काम गर्न र अन्य शारीरिक श्रम गर्छन्। यी कामदारहरू प्रायः लामो समय, कम तलब, र स्वास्थ्य सेवा र अन्य आधारभूत सेवाहरूमा सीमित पहुँच सहित कठोर जीवन र कामको बाध्यतामा छन्।

उनीहरूले सामना गर्नुपर्ने चुनौतीहरूको बाबजुद पनि नेपाली कामदारहरूले यी देशहरूको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। विश्व बैंकका अनुसार २०२० मा देशको कुल गार्हस्थ उत्पादनको २५% भन्दा बढी विदेशमा रहेका नेपाली कामदारहरूले पठाएको रेमिट्यान्स रहेको छ। यसले विश्व अर्थतन्त्रमा विदेशी श्रमिकले खेल्ने महत्वपूर्ण भूमिकालाई उजागर गर्छ।

यद्यपि, विदेशी कामदारहरूको शोषण एक गम्भीर चिन्ताको विषय हो, र नेपाल र अन्य देशका धेरै कामदारहरू जबरजस्ती श्रम, मानव बेचबिखन, र ऋण बन्धन लगायतका अपमानजनक श्रम अभ्यासहरूको अधीनमा छन्। कोभिड-१९ महामारीले धेरैजसो विदेशी कामदारहरूको असुरक्षित अवस्थालाई पनि हाइलाइट गरेको छ, जो प्रायः रोजगार सुरक्षा र पर्याप्त सामाजिक सुरक्षाको अभावमा छन्।

विकसित देशहरू पनि विदेशी श्रममा निर्भर छन्, र नेपाली कामदारहरू स्वास्थ्य सेवा, निर्माण, र आतिथ्य लगायतका उद्योगहरूमा फेला पार्न सकिन्छ। युरोप, अस्ट्रेलिया, अमेरिका र क्यानडा जस्ता देशहरूमा, नेपाल र अन्य देशहरूबाट विदेशी कामदारहरू प्रायः कम पारिश्रमिकको काममा काम गर्छन्, स्वास्थ्य सेवा र अन्य सुविधाहरूमा सीमित पहुँचको साथ।

उनीहरूले सामना गर्नुपर्ने चुनौतीहरूको बाबजुद पनि नेपाली कामदारहरूले यी देशहरूको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। विश्व बैंकका अनुसार २०२० मा देशको कुल गार्हस्थ उत्पादनको २५% भन्दा बढी विदेशमा रहेका नेपाली कामदारहरूले पठाएको रेमिट्यान्स रहेको छ। यसले विश्व अर्थतन्त्रमा विदेशी श्रमिकले खेल्ने महत्वपूर्ण भूमिकालाई उजागर गर्छ।

श्रम दिवस मनाउने क्रममा विश्व अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने नेपालका विदेशी श्रमिक लगायत सबै श्रमिकहरुको योगदानलाई सम्झनु जरुरी छ । यद्यपि, हामीले यी धेरै कामदारहरूले सामना गर्ने चुनौतीहरू र दुर्व्यवहारहरू पनि स्वीकार गर्नुपर्छ र सबै कामदारहरूलाई निष्पक्ष र मर्यादाका साथ व्यवहार गरिन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्न काम गर्नुपर्छ। यसमा बलियो श्रम सुरक्षा, श्रम भर्ती एजेन्सीहरूको बढ्दो निरीक्षण, र सामाजिक सेवाहरूमा बढि पहुँच र विदेशी कामदारहरूको लागि कानुनी समर्थन जस्ता उपायहरू समावेश हुन सक्छन्।

राज्यले लैङ्गिक समानतालाई प्रवर्द्धन गर्ने, जातीय भेदभाव उन्मूलन गर्ने र सबै सीमान्तकृत समुदायको अधिकारको संरक्षण गर्ने नीतिहरू लागू गर्नुपर्छ। यो सकारात्मक कार्य कार्यक्रमहरू, शिक्षा अभियानहरू, र सबैका लागि समान अवसर र सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने कानुनी सुधारहरू मार्फत हासिल गर्न सकिन्छ।

यो लक्ष्य हासिल गर्न हामी मजदुर वर्ग र उत्पीडित समुदायको हितलाई प्राथमिकता दिने समाजवादी राज्यले भुमिका खेल्न आह्वान गर्छौं। यस राज्यले आफ्ना सबै नागरिकहरूका लागि आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, र खाना जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरूको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ, र कामदारहरूलाई जीवन जिउन पुग्ने पारिश्रमिक दिइन्छ र सामाजिक सुरक्षा सुविधाहरूमा पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्दछ।

अन्तमा, यस श्रमिक दिवसमा हामी नेपालका सबै श्रमिकहरूलाई एकताबद्ध भएर आफ्नो अधिकारको माग गर्न आह्वान गर्दछौं। हामी सरकारलाई श्रमिक र सीमान्तकृत समुदायको हित संरक्षण गर्ने नीतिहरू कार्यान्वयन गर्न र रोजगारदाताहरूले उनीहरूको दायित्व पूरा गर्न सुनिश्चित गर्न श्रम कानून लागू गर्न आग्रह गर्दछौं। हामी मजदुर वर्ग र सीमान्तकृत समुदायको हितलाई प्राथमिकता दिने र सबैका लागि न्यायपूर्ण र समतामूलक समाज निर्माण गर्ने समाजवादी राज्यको बन्न लागि पनि आह्वान गर्छौं। मजदुरको अधिकारको लागि संघर्ष जारी रहोस । हामी सबै श्रमिकहरुले न्याय प्राप्त नगरुन्जेल साथमा रहने छौ ।